Üç boyutlu içerik üretimi—model, doku, rig, animasyon, render katmanları, hatta node ağaçları—her zamankinden daha erişilebilir. Aynı oranda telif karmaşası da büyüyor: Hangi kaplamayı ticari sahnede kullanabilirim? CC-BY modelimi şirket projesine gömersem hangi yükümlülüklere girerim? Yurt dışından aldığım “royalty-free” pakette “editorial use only” uyarısı ne anlama geliyor? NFT ile satılan sahnemin blender dosyası kimindir? Bu makale, 3D modelleme ekosistemindeki telif ve lisans sorunlarını baştan sona ele alarak tasarımcı, stüdyo, ajans ve marka yöneticilerine net bir yol haritası sunmayı amaçlıyor.
1. Telif Hakkının Temel Prensipleri
Otomatik Koruma
Türkiye’de ve Berne Konvansiyonu’na taraf 180’den fazla ülkede, özgün bir 3D varlık “fikrî eser” olarak oluşturulduğu anda korunur; tescil şart değildir. Tasarımcı adı, oluşturma tarihi ve kaynağı saklıysa ileride hak talebi mümkündür.
Tescilin Avantajı
E-devlet aracılığıyla TÜRKPATENT’e veya yurt dışı ofislere kayıt, mahkeme nezdinde ispat kolaylığı sağlar. “Soft proof” (dosyanın hash’ini blockchain’e yazmak) da yaygın modern alternatiftir.
Hak Kapsamı
Telif sahibi; çoğaltma, yayma, temsil, uyarlama, kiralama haklarına sahiptir. 3D varlık “mesh + kaplama + animasyon” paketi olarak tekil eser sayılır; her katman ayrı hak sınıfına tabi tutulabilir.
2. Lisans Tiplerinin Anatomisi
Sahipli Lisans (All-Rights-Reserved)
Model, yalnız satın alan hesapta kullanılabilir; alt yükleniciye devredilemiyorsa proje teslimi risklidir.
Royalty-Free
Tek seferlik lisans bedeli karşılığında çoğu ticari kullanım serbest; ancak telif tamamen devredilmez. Yeniden dağıtım, NFT, stok paketleme genellikle yasaktır.
Creative Commons
-
CC0: Kamu malı; atıf gerekmez.
-
CC-BY: Atıf şart.
-
CC-BY-SA: Atıf + aynı lisansla paylaşım zorunlu (“viral” etki).
-
CC-BY-NC: Ticari kullanım yasak.
-
CC-BY-ND: Türev eser yapılamaz; renk değiştirmek dahi ihlal olabilir.
GNU GPL veya MIT
Daha çok script, add-on, node ağında; GPL “türeviniz de açık kaynak olacak” şartı içerir, MIT ise serbestçe gömülebilir.
Editorial Use Only
Ünlü marka logoları, karakter yüzleri, mimari ikonlar barındırır; reklam, oyun, NFT, AR filtresi gibi “ticari” / “promosyon” işlerde kullanmak hukuken riskli.
3. Model Kaynağına Göre Risk Analizi
3.1 Kendi Ürettiğiniz İçerik
– Türev hak talebi size ait.
– Kaplama fotoğrafı stok mu? Onun da lisansını kontrol edin.
– Kitbash parça eklediyseniz onların lisans zincirini belgelendirin.
3.2 Stok Platformdan Satın Alma
– CGTrader, TurboSquid, Sketchfab Market, Unreal Marketplace sözleşmeleri değişkendir. Fiyat düşükse lisans koşulları dar olabilir. “Extended Commercial” seçeneği gerektirebilir.
– “Render only” kısıtı barındıran paketlerde mesh dosyasını müşteriye teslim etmek ihlal yaratır.
3.3 Açık Kaynak / Topluluk Kitaplığı
– BlendSwap, Poly Haven gibi platformlarda CC etiketine dikkat.
– CC-BY-SA bir parçayı kaplayan model, sahnenizi de aynı lisansla paylaşmanızı zorunlu kılar. Kapanılamayan bir “virallik” yaratır.
3.4 Fotogrametri ve 3D Scan
Kamuya açık eserleri (Antik heykel) tararken müze politikası, “kopya yasağı” veya flash kullanımı engeli olabilir. Modern heykel, bina, otomobil tasarımı telif hakkıyla korunur; taramasını satmak risklidir.
4. İş Akışında Lisans Yönetimi
A. Dosya Etiketleme
Blender içinde “Custom Properties” alanına orijinal lisans metnini, bağlantısını ve telif sahibini ekleyin. USD/GLB export’ta bu meta korunur.
B. Lisans Matrisi
Projede kullanılan her varlığı Google Sheet’te şu kolonlarla listeleyin: Kaynak, Lisans Tipi, Ticari Hak, Atıf Metni, Türev Kısıtı, NFT İzni, Yeniden Dağıtım.
C. Otomasyon
Python betikleriyle klasördeki tüm JPEG/PNG’lerin EXIF/IPTC kısmına atıf eklenir. Blend dosyanız “commit” edilmeden önce Git pre-hook’u eksik lisans algılayıp bloklar.
5. Atıf Tasarımı
CC-BY kullanırken “dosya adı – eser sahibi – kaynak URL – lisans” biçimi yeterli. Video sonunda “Credits” sayfası, oyun menüsünde “Acknowledgements”, VR deneyimde info paneli. Görsel karmaşayı önlemek için QR kodla detay linki eklemek çağdaş çözümdür.
6. Çoklu Paydaşlı Projede Hak Paylaşımı
Stüdyo, tasarımcı, yayıncı, müşteri, alt yüklenici…
-
Sözleşmede “Work Made for Hire” ibaresi varsa telif doğrudan işverene geçer.
-
Ortak eser senaryosunda (kollektif çalışma) her pay sahibi izne tabidir; lisanslama kaosu çıkmaması için “temlik” maddesi net olmalı.
-
Bulut üzerinden ortak dosya paylaşımı (Perforce, Git-LFS) hak ihlalini önlemez; sözleşme önler.
7. NFT ve Metaverse Vakaları
-
NFT token’i “mülkiyet” değil, JSON dosyasıdır; mesh veya kaplama telifini devir etmez.
-
Marketplace’lerde “IP transfer” opsiyonu yoksa alıcı yalnız JPEG preview’i kullanabilir.
-
Metaverse platformu (Horizon Worlds, Roblox, Spatial) EULA’sında yüklenen 3D içeriğin “dünya içi çoğaltma” yetkisi platforma devredilir; ticari lisans çakışabilir.
8. Yapay Zekâ Üretilmiş Varlıklar
-
Stable Diffusion 3D (DreamFusion, LumaLabs) çıktıları “prompt + training dataset” etiğine bağlı. Training set’te telifli görüntü varsa sorumluluk model sahibine yüklenir.
-
AB “AI Act” taslağı, generatif içeriğin menşesini etiketlemeyi zorunlu kılabilir.
-
Yapay zekâ yardımlı topoloji veya UV çıkarsa yine insan kullanıcı “ortak kreatör” sayılır; telif üzerindedir.
9. Regülasyonlar ve Sınır İhlalleri
GDPR / KVKK
Tarama, motion-capture, photogrametriyle gerçek kişilerin yüzü kaydedildiğinde biyometrik veri sınıfına girer; açık rıza gerekir.
Çocuk Koruma
Çocuk karakter modellemek; COPPA/ÇOGA’ya tabi platformlarda reklam sınırlaması doğurur.
Ticari Marka & Look-alike
Apple logosu veya Porsche 911 siluetine benzeyen model “trade dress” ihlali sayılabilir; tazminat riski büyük.
10. Lisans İhlali Tespit Edildiğinde
-
Hemen yayından kaldırın; “iyi niyet” göstergesi mahkeme cezasını düşürür.
-
Telif sahibine yazılı özür + düzeltme planı.
-
Yeniden lisans satın; geriye dönük kullanım bedeli + tazminat ödenebilir.
-
Sosyal mecrada “DMCA strike” alırsanız 10 iş günü içinde karşı bildirim hakkınız var. Yanlış taleplerde misilleme tazminatı mümkündür.
11. Gelecek Öngörüleri
-
Blockchain & NFT 2.0: Modelin vertex hash’i zincire yazılacak; lisans otomatik akıllı sözleşmeyle kiraya çıkacak.
-
WebGPU Meta Etiket: Tarayıcı motoru, GLB/GLTF içindeki “license” alanını UI’da gösterecek; kullanıcı risk görerek karar verecek.
-
EU AI Act & US Copyright Reform: Generatif içerik üreticilerini atıf‐zorunlu ve dataset şeffaflık yükümlülüğü bekliyor.
-
Zero-Knowledge Watermark: Mesh içine görünmez 3D sinyal, deliller yok edilse bile hak ispatlanacak.
Sonuç
3D modelleme süreçlerinde telif ve lisans yönetimi, yalnızca hukuk departmanının sorumluluğu değil; modelci, animatör, teknik direktör, proje yöneticisi, pazarlamacı ve müşteri zincirinin ortak disiplinidir. Açık lisansın cazibesine kapılırken “viral” şartları, stok kütüphanesinin rahatlığına güvenirken “editorial use only” kısıtını, NFT heyecanına girerken “IP transfer” boşluğunu gözden kaçırmak projenin bütçesini ve markanın itibarını riske atar.
Hayalinizdeki Çizimler İçin Doğru Adres
“Çizim Yaptırma” olarak, her sektöre özel çizim çözümleri sunuyoruz. İster mimari projeleriniz, ister endüstriyel tasarımlarınız, isterse kişisel sanatsal projeleriniz olsun, ihtiyaçlarınıza uygun profesyonel çizimler üretiyoruz. Deneyimli ekibimiz, en karmaşık tasarımları dahi detaylı ve özgün bir şekilde hayata geçirme konusunda uzmanlaşmıştır.
Gelişmiş Yazılım ve Teknoloji Kullanımı
Projelerinize en uygun teknolojileri kullanarak çalışıyoruz. Autodesk AutoCAD, Revit, SketchUp, SolidWorks, Blender, Adobe Illustrator gibi sektörde en çok tercih edilen yazılımlarımızla, yüksek hassasiyet ve kalite standartlarında sonuçlar sağlıyoruz. Ayrıca, çizimlerimizi 2D teknik çizimden 3D modellemeye kadar geniş bir yelpazede sunarak, projenizin her aşamasında ihtiyaçlarınızı karşılıyoruz.
Sektör Bağımsız Hizmet Çeşitliliği
Çalışmalarımız mimari, mühendislik, moda, grafik tasarım, ürün geliştirme gibi geniş bir sektörel kapsama sahiptir. Her projeye özel çözümler sunarak müşterilerimizin beklentilerini aşmayı hedefliyoruz. Eğer siz de profesyonel ve güvenilir bir çizim partneri arıyorsanız, “Çizim Yaptırma” ekibi olarak her zaman yanınızdayız. Hayal edin, biz çizelim!
